sitemap | zoek
english | français | español
deutsch | русский
 

home > seks & samenleving > individuele ontwikkeling > puberteit

Puberteit

Tot aan de puberteit leren mensen heel veel. Iemand van twaalf weet en kan in principe alles wat nodig is om te leven. Toch maken we algemeen een onderscheid tussen kindertijd en volwassenheid. Dat komt omdat de twaalfjarige zich nog niet kan voortplanten. De soort kan niet overleven als individuen zich niet kunnen voortplanten. Voortplanting is dus van nature het kenmerk van volwassenheid. Tussen kindertijd en volwassenheid ligt dan een periode die we met puberteit en adolescentie aanduiden. Laten we die tussenfase eens wat nader bekijken. We kijken vooral naar wat voor iedereen ongeveer hetzelfde is, en wat dus ook voor onze voorouders van tienduizend jaar geleden zo was (zie Onze Oorsprong).

Nieuwe op oude structurenpuberteit; hormonale ontwikkeling
Bij de ontwikkeling worden altijd nieuwe structuren op oude gebouwd en die oude structuren blijven ook bestaan. Dit is een zeer algemene regel die voor de hele evolutie van alle soorten geldt, en die ook voor de menselijke cultuur opgaat. Het nieuwe bouwt altijd voort op het oude. Veel van wat we als kind geleerd hebben, met de daarbij behorende gevoelens, gedachten, reacties, blijven het hele leven bestaan en bepalen in belangrijke mate ons gedrag.Daarbovenop komen dannieuwe ervaringen, ontwikkelingen van nieuwe functies en vaardigheden, zolang we blijven leren. In het algemeen kun je zeggen dat de aangeboren eigenschappen en de vorming in de kindertijd ons primaire gedrag in de meest voorkomend situaties verklaren, en ook oefenen zij invloed uit op het gedrag dat we ons later moeten eigen maken.

Ontwikkeling in de puberteit
Tijdens de puberteit vindt een ontwikkeling plaats die als voorspelbare uitkomst heeft dat voldoende individuen zich zullen voortplanten om de soort te doen overleven. Niet ieder individu zal zich in feite voortplanten, maar de meesten zullen dat wel doen. Het genetische programma dat de puberteit stuurt, ligt voor de geboorte al vast. Op een gegeven ogenblik treden automatisch een aantal processen in werking en die doorlopen een min of meer vaste volgorde. In het kort komt dat op het volgende neer: puberteit; hormonle ontwikkeling jongen

De hypofyse begint met het afscheiden van een hormoon, dat inwerkt op de geslachtsklieren. Bij het meisje zijn dat de eierstokken en bij de jongen de zaadballen. Bij het meisje treedt een groei en rijping van eicellen op en bij de jongen worden geslachtsrijpe zaadcellen gevormd. De geslachtsklieren scheiden op hun beurt ook hormonen af die de typische veranderingen in gang zetten die we met het woord puberteit aangeven: Er treedt een plotselinge snelle groei op in lengte en gewicht, de stem wordt lager (bij jongens nog opvallender dan bij meisjes), er groeit haar onder de oksels en op de onderbuik, meisjes gaan menstrueren en ontwikkelen borsten, jongens krijgen hun eerste zaadlozing.

Jongens & meisjes verschillen
We hebben het begin van de puberteit voor het gemak op ongeveer twaalf jaar gesteld. Laten we nu iets preciezer zijn. Er is namelijk een opvallend verschil tussen jongens en meisjes. Meisjes maken hun puberteit twee jaar eerder door dan jongens. Gemiddeld beginnen meisjes op hun 11e met groeien en jongens op hun 13e. Uiteraard is er veel variatie, sommige meisjes beginnen al op hun 8e, andere meisjes pas als ze 12 zijn, en bij jongens varieert het begin van de groei van 10 tot 14. Ook klimaat, voeding, gezondheidstoestand, e.d. spelen een rol. Als we de duur van de puberteit even voor het gemak op twee jaar stellen, dan zijn meisjes dus op hun 13e, en jongens op hun 15e, volwassen. Meisjes zijn dus twee jaar eerder volwassen dan jongens. Volwassen betekent hier, vergeet het niet, 'in staat tot voortplanting'. Er gaan gemiddeld nog enkele jaren voorbij voordat het meisje inderdaad bevrucht wordt en door het moederschap echt tot de wereld van de volwassenen behoort. Degene die het meisje bevrucht is meestal een paar jaar ouder. Dit zijn belangrijke feiten. Laten we ons even afvragen welke betekenis ze hebben. Zie: Jongens & meisjes verschillen.

Zie ook:
seks & samenleving > natuur & cultuur > het moderne huwelijk > romantische liefde

Worden meisjes eerder rijp?

Groeien en rijpen
Vorig jaar juni werd ik gebeld door een verslaggeefster van de Telegraaf. Of ik ook gelezen had dat meisjes al met acht jaar in de puberteit komen. En dat het niet ongebruikelijk is dat meisjes al voor het tiende jaar seks hebben. 'Wat ik daar van vond'.

Het bericht kwam uit de Observer en was van Internet geplukt. De aanleiding vormde een onderzoek onder 1150 8-jarige kinderen door professor Jean Golding. 'de eerste donkere tekenen van de puberteit, menstruaties en schaambeharing, komen nu al vaak op acht of negen jarige leeftijd', vermeldde het bericht. 'Lolita is niet langer een boek, maar levende werkelijkheid'. 'Eén op de zes meisjes van acht jaar vertoonde al borstknopjes, of schaamharen, of allebei'. Tot zover het bericht. Zijn er meer meldingen van vroege rijping?

Amerika, zwart en blank
Ja, er is een groot onderzoek door 225 Amerikaanse kinderartsen in 1992, dat in 1997 gepubliceerd werd. Ze bekeken ruim 17.000 meisjes van 3-12 jaar, die voor medische controle kwamen. Daarbij werd de ontwikkeling van borsten en schaambeharing genoteerd en gevraagd of ze al menstrueerden. Hieruit kwam naar voren dat de gemiddelde leeftijd voor de eerste borstontwikkeling en schaambeharing bij zwarte meisjes op bijna 9 jaar lag en bij blanke meisjes op bijna 10 jaar. De menarche (eerste menstruatie) lag op ruim twaalf jaar (zwart) en bijna 13 jaar (blank). Voor dit verschil konden de onderzoekers geen verklaring geven. (wellicht interessant te vermelden is dat in een Winkler Prins encyclopedie uit 1948 te lezen valt dat 'de menarche bij het joodse meisje gemiddeld één jaar eerder plaatsvindt dan bij het Arische meisje') Er kwam wel meteen een voorstel om de normen voor 'vervroegde puberteit' naar voren te schuiven. En ook dacht men ook meteen over vervroeging en aanpassing van tijdstip en inhoud van de seksuele voorlichting.

Kritiek
Er kwam ook kritiek op dit soort onderzoek. Gegevens over rijping van meisjes die een kliniek bezoeken mag men niet zomaar generaliseren. Want die meisjes komen daar omdat er waarschijnlijk iets met ze aan de hand is. Misschien zelfs iets op het gebied van groei en ontwikkeling. Nee, je moet daarvoor een groot bevolkingsonderzoek doen. Dus niet bij 'patiënten', maar bij gewone meisjes uit de bevolking. Je mag ook niets zeggen over de 'gemiddelde' eerste menstruatie als je alleen maar meisjes tot 12 jaar onderzocht hebt. Want dan tel je alle meisje die pas met 13,14, of later menstrueren niet mee. En dan kom je dus veel te laag uit Dit is een typische beginnersfout.
Er is op basis van dit onderzoek dus geen reden om in te grijpen, zeggen de critici. Pas als borstontwikkeling of schaambeharing plaats vindt vóór 8 of 9 jaar is er sprake van 'voortijdige ontwikkeling' en is het gerechtvaardigd nader onderzoek te doen.

Bevolkingsonderzoek
Wij hebben in ons land sinds 1950 de mogelijkheid om eens in de 15 jaar een groot bevolkingsonderzoek te verrichten naar groei en ontwikkeling van mensen tot 25 jaar. Waarschijnlijk zijn we ook het enige land met zo'n traditie. Ik ben zelf actief betrokken geweest bij de tweede landelijke groeistudie in 1965. Inmiddels vond in 1997 de vierde groeistudie plaats. Daaruit weten we dat de geslachtsrijping aanvankelijk naar voren schoof, met een tempo van 2-3 maanden per tien jaar. Maar na 1980 zou die verschuiving niet meer gevonden zijn. Aanvankelijk was er dus wel vervroeging, maar lang niet zo snel als dat eerste Amerikaanse onderzoek ons zou willen doen geloven.
Volgend jaar begint in Rotterdam een groeionderzoek bij 10.000 kinderen, die van embryo tot hun twintigste jaar gevolgd zullen worden. Zo'n 'longitudinaal' onderzoek is onvoorstelbaar kostbaar, omdat het zo lang duurt. En je hebt pas wat aan de rijpingsgegevens als de onderzochten allemaal een bepaald stadium bereikt hebben. Anders krijg je de vertekening die dat Amerikaanse onderzoek vertoont. Voor rijping en eerste menstruatie heb je daarom meer aan een 'transversaal' onderzoek, één keer dwars door een grote groep kinderen van 0 tot 25 jaar.

Seksueel gedrag
Twee maal, in 1990 en 1995, vond in ons land ook onderzoek plaats naar seksueel gedrag. De voornaamste reden was de angst voor aids en de noodzaak om te weten hoe jongeren omgaan met seks en wat ze denken en doen aan veilige seks. Uit die twee onderzoeken blijkt dat er een duidelijke vervroeging van seksueel gedrag optreedt. Maar ook hier zou nu een afvlakking van de vervroeging optreden. Bij het laatste scholierenonderzoek van 1995 lag de leeftijd van de eerste tongzoen gemiddeld bij 12,7 jaar, voor naakt vrijen bij 14,6 jaar en voor de eerste geslachtsgemeenschap op 15,1 jaar. Maar die gemiddelden gelden alleen voor de scholieren met ervaring, de vroege rijpers. Daarom is het ook onjuist om van een gemiddelde leeftijd te spreken, omdat zelfs bij de ouderen nog altijd een flink aantal niet 'alles' heeft meegemaakt. Als je die late rijpers niet meetelt ligt het gemiddelde altijd te laag. Het is daarom beter de late rijpers wel mee te tellen, met percentages te werken en dan te kijken naar de leeftijd waarop 50 % van de groep een bepaald stadium heeft bereikt. Dat noemen we dan de mediaan. Bij tongzoenen ligt die mediaan bij 13,9 jaar en voor naakt vrijen bij 16,9 jaar. Met 17,7 jaar heeft de helft van de leerlingen de eerste geslachtsgemeenschap achter de rug.

Anticonceptie
Al is er dan geen dramatische vervroeging van de menarche, ook de 'gewone' vervroeging heeft nog genoeg gevolgen. Managers bij Organon en Schering houden dat in de gaten in verband met de noodzaak van anticonceptie en de ontwikkeling van de pil. Omdat de menstruatie aanvankelijk naar voren schoof, en de menopauze naar achteren, wordt de periode waarin anticonceptie geregeld moet worden ook groter.
Verder zou je wensen dat ook de 'wetgever' dit in de gaten heeft. Ik doel dan op Tweede Kamerleden en ambtenaren op Justitie die alsmaar denken dat je in de strafwet de leeftijden voor seks en prostitutie best wat omhoog kunt schuiven. Nee, als er geschoven moet worden dan eerder naar beneden.
In de derde plaats heeft de vervroeging betekenis voor de seksuele voorlichting en vorming. Ik weet nog hoe mensen bij het basisonderwijs schrokken toen we er op wezen dat seksuele voorlichting ook naar voren moest schuiven. En dat je dus rekening moest houden met menstruerende meisjes op de basisschool. Ik herinner me ook de vanzelfsprekendheid waarmee een rector van een scholengemeenschap reageerde toen ik op een ouderavond de grafieken liet zien. "Dan moeten we er voor zorgen dat op het skikamp 'alles goed geregeld' is". En alles goed regelen hield in dat er geen problemen mochten zijn met anticonceptie.
Er is dus alle reden voor tijdige seksuele informatie/voorlichting/opvoeding, ook al schuift de rijping niet zo snel naar voren als opgewonden krantenberichten ons willen doen geloven.

Philip den Bouwmeester

home | seksuele informatie | seks & samenleving | opinie | direct hulp | de nieuwe sekstant | over de nvsh | zoek

sitemap | contact | steun de nvsh | adverteren | vacatures