sitemap | zoek
english | français | español
deutsch | русский
 
 

home > opinie > seks & evolutie > seksuele jaloezie

Seksuele jaloezieJaloezie; foto van stel

Gesprekken met Johan van der Dennen

Seksuele jaloezie is een mechanisme van gedrag en gevoel dat zich ontwikkeld heeft omontrouw van de partner te voorkomen en tegen te gaan en dat opgewekt wordt als de relatie wordt bedreigd door een derde.

Ook in de jaloezie zijn de geslachten verschillend, althans dat is de heersende mening onder evolutiebiologen, die ook een verklaring voor dit verschil geven.
Bij mannen wordt jaloezie vooral opgeroepen als de partner een seksuele escapade pleegt. Zelfs de fantasie of gedachte dat de vrouw 'het' met een andere man doet kan al tot diepe wanhoop, grimmige woede of agressief gedrag leiden.
Bij vrouwen wordt jaloezie voornamelijk opgewekt door emotionele ontrouw en verlies van aandacht en affectie. Als haar partner alleen maar seks heeft met een ander, zal ze daar over het algemeen minder onder lijden, maar verlies van zijn liefde kan haar tot razernij brengen.

Eigenbelang
Evolutiebiologen verklaren dit verschil uit het genetische eigenbelang van individuen. Men gaat ervan uit dat genen altijd zullen streven naar de reproductie van zichzelf.
Het genetische eigenbelang van de man wordt bedreigd als zijn vrouw seks heeft met een andere man, omdat zijn vrouw ongemerkt zwanger kan worden. Als ze een kind zou krijgen zou hij daarvoor kunnen opdraaien. Hij zou dan zijn tijd en energie in de nakomelingen van een ander investeren, wat volkomen tegen het reproductieve belang van zijn eigen genen ingaat.
Het genetische eigenbelang van de vrouw wordt veel minder bedreigd als haar man seks heeft met een andere vrouw. Een eventueel kind zou het probleem van die andere vrouw zijn. Wel een bedreiging voor het genetische eigenbelang van de vrouw is als haar man die andere vrouw aandacht en genegenheid geeft. Dat betekent namelijk dat hij minder energie in haar nakomelingen steekt, waardoor haar genen minder gunstige overlevingskansen krijgen. Echtgenotes vinden het dus minder erg als hun man een slippertje maakt of zich op porno aftrekt of naar de hoeren gaat.

Competitie
Onder mannen bestaat van nature competitie om bij de vrouw binnen te mogen. Dat betekent dat bij mannen gevoelens van jaloezie extra worden opgewekt als de andere man meer prestige heeft. Bij vrouwen worden gevoelens van jaloezie vooral opgewekt als haar rivaal jonger en aantrekkelijker is.
Onderzoek wijst erop dat in alle samenlevingen mannen vaker hun vrouw doden dan omgekeerd en meestal is het motief seksuele jaloezie, het constateren of zelfs maar het vermoeden van overspel. Vrouwen vermoorden hun mannen om dezelfde reden, maar het aantal keren dat dit gebeurt lijkt veel geringer te zijn.
Mannelijke seksuele jaloezie is het voornaamste motief in huiselijk geweld en mishandeling van de partner. Het is niet goed vast te stellen hoe vaak jaloerse mannen en vrouwen elkaar mishandelen, omdat de meeste klappen niet bij de politie worden aangegeven. Mannenmishandeling wordt nauwelijks aangegeven. Terzijde moet worden opgemerkt dat vrouwenmishandeling geen Westerse uitvinding is, niet het gevolg van een mannelijke samenzwering, en geen uiting van ‘patriarchale’ cultuur, zoals het feminisme beweert.

Jaloezie; huiselijk geweldBegrijpelijk
Mannen doen van alles om te voorkomen dat vrouwen vreemdgaan, zoals opsluiten of isoleren, beschermen met kuisheidsgordels of bedekkende kleding. Vrouwen die jaloers zijn letten op hun man, doorzoeken zijn kleding en andere privé plaatsen, tonen voortdurend argwaan, onthouden hem van seks of wijzen hem snerend op de aantrekkelijkheid van andere vrouwen.
Vanuit genetisch-biologisch oogpunt gezien zijn dit allemaal begrijpelijke gedragingen die ervoor moeten zorgen dat de man de reproductie van zijn eigen genen bevordert en niet die van een ander, en dat de vrouw het welzijn van haar eigen kroost bevordert en niet dat van een ander.

Dichterbij
De genetische verklaring staat wel heel ver af van het concrete menselijke gedrag dat we observeren. We spreken dan ook van een ‘ultimate’ verklaring. Er zijn ook verklaringen die dichterbij liggen. We noemen dit ‘proximate’ verklaringen. Bij jaloezie is het duidelijk dat angstige hechting een fundamentele rol speelt. De grondslag daarvan ligt bij moeder en kind. Het verschil tussen de geslachten speelt hier niet zo’n grote rol. Angst om in de steek gelaten te worden, het eisen van aanwezigheid, boosheid als verlating dreigt, rouw en depressie als verlating definitief is, behoren ook bij vogels en andere zoogdieren tot de grondpatronen van emotie en gedrag die voor het overleven van groot belang zijn. De seksuele component maakt de onderliggende verlatingsangst alleen maar extra heftig.
Je kunt ook nog dichterbij verklaren waarom mannen veel jaloerser zijn dan vrouwen. Meisjes weten al vroeg dat jongens geneigd zijn tot vreemdgaan en dat zij moeten proberen de jongen voor zich te winnen. Ze doen dat onder andere door hem het gevoel te geven dat hij beter is dan alle andere jongens. De competitie tussen jongens vindt hier zijn oorsprong. De man voelt zich door de vrouw ‘uitverkoren’, net als die ene zaadcel die bij de bevruchting naar binnen mag. Zijn zelfvertrouwen is in hoge mate hierop gebaseerd. Als zij vreemd gaat, stort zijn wereld in.

CultuurOmslag  De kunst van het vrije(n)
In de menswetenschappen wordt nog vaak gezegd dat deze jaloezie een product is van de cultuur. Men onderbouwt dat door culturen te noemen (van heel ver weg of van heel vroeger) waar de jaloezie zou ontbreken. De gedane observaties blijken echter altijd oppervlakkig van aard te zijn. Jaloezie is een universeel voorkomende neiging bij alle zoogdieren en vogels waarbij de zorg voor nageslacht een grote investering vraagt van mannen en vrouwen. Dat wil niet zeggen dat jaloezie altijd even sterk is. Tussen genen en complex menselijk gedrag zit een grote afstand. Er zijn mensen die hun relatie tot een wederzijdse hel maken, terwijl anderen een dragelijke modus vivendi weten te vinden, terwijl enkelen zelfs elkaars plezier in vreemdgaan bevorderen en steunen.
In het algemeen kan toch wel gezegd worden dat jaloezie een benauwend en op den duur verstikkend effect heeft. De zich emanciperende mens zou er zich van willen bevrijden. De biologie kan helpen begrijpen waarom dat vaak zo moeilijk is en waarom ook algemeen heersende opvattingen zo langzaam veranderen. Zolang de mens belang hecht aan de eigen individuele voortplanting en gezinsvorming, zal de jaloezie daarvan onvermijdelijk een onderdeel zijn.

Dik Brummel

Meer weten?
seks & samenleving > het seksuele systeem > jaloezie

Tip!
Meer weten?
Lees het boek De kunst van het vrije(n) en er gaat een wereld voor je open!

Dik Brummel, De kunst van het vrije(n), NVSH 2007, isbn 978-90-6050-094-1. Te bestellen bij de boekhandel of bij bol.com

 

home | seksuele informatie | seks & samenleving | opinie | direct hulp | de nieuwe sekstant | over de nvsh | zoek

sitemap | contact | steun de nvsh | adverteren | vacatures